Trả lời nhanh: Đi ngang Hà Nội là tập ký sự khảo cứu độc đáo của nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, được xuất bản lần đầu năm 2012 bởi Nhà xuất bản Văn học và Chibooks, sau đó được Nhà xuất bản Trẻ tái bản vào các năm 2017 và 2024. Tác phẩm gồm 32 câu chuyện độc lập, phác họa sống động những góc khuất lịch sử, phong tục và sinh hoạt đô thị xưa của mảnh đất Thăng Long qua nhiều thế kỷ.
Những điểm chính:
Đi ngang Hà Nội là một tác phẩm đặc biệt trong dòng sách viết về thủ đô. Cuốn sách không đi theo lối mòn của những cuốn tản văn hoài cổ ngọt ngào hay những cuốn tiểu thuyết hư cấu đầy kịch tính. Thay vào đó, tác phẩm chọn cho mình một lối đi riêng biệt, đó là thể loại ký sự khảo cứu lịch sử xã hội đô thị. Đây là một nỗ lực ghi chép tỉ mỉ và khoa học của tác giả nhằm lưu giữ lại những giá trị văn hóa đời sống đang dần bị mai một dưới sức ép của quá trình đô thị hóa nhanh chóng.
Tên gọi của cuốn sách mang một triết lý nhân sinh sâu sắc. Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến từng bộc bạch rằng, đối với ông, lịch sử ngàn năm của Hà Nội giống như một dòng chảy vĩ đại, trong khi một đời người dù dài đến đâu cũng chỉ ngắn ngủi như một lần đi ngang qua thành phố này. Chính từ cảm nhận khiêm nhường đó, ông đã dành hàng chục năm cuộc đời để kiếm tìm, thu thập và chép lại những mảnh ghép đời sống thường ngày của thành phố, những mảng màu mà phần lớn sách viết về Hà Nội trước đây đã vô tình bỏ qua hoặc né tránh nhắc tới.
Bối cảnh ra đời của tác phẩm gắn liền với giai đoạn Hà Nội có những bước chuyển mình mạnh mẽ về diện mạo đô thị vào đầu thế kỷ 21. Khi những nếp nhà cổ nhường chỗ cho nhà cao tầng, khi tiếng leng keng của tàu điện chỉ còn trong ký ức của những người muôn năm cũ, cuốn sách xuất hiện như một chiếc neo giữ lại những ký ức sống động về một Hà Nội chân thực nhất. Lịch sử của một thành phố kiến tạo từ các sự kiện chính trị vĩ đại hay các danh nhân kiệt xuất, đồng thời bồi đắp bởi những sinh hoạt đời thường của những con người bình thường nhất.
Tác giả Nguyễn Ngọc Tiến sinh năm 1958 tại làng Vọng, nay thuộc phường Phương Liệt, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Xuất thân từ một ngôi làng cổ nổi tiếng với nghề làm cốm và có bề dày truyền thống văn hóa, ông sớm nuôi dưỡng trong mình tình yêu sâu sắc với đất và người Hà Nội. Trước khi trở thành một nhà nghiên cứu văn hóa đô thị uy tín, ông từng là người lính cầm súng chiến đấu tại biên giới Tây Nam và chiến trường Campuchia trong những năm 1978 đến 1982. Sau khi xuất ngũ, ông trở về Hà Nội và có gần 30 năm công tác với vai trò phóng viên tại báo Hà Nội mới. Chính những năm tháng làm báo lăn lộn với thực tế đời sống đã rèn luyện cho ông một nhãn quan quan sát sắc bén và tư duy thực chứng của một người làm tin chuyên nghiệp.
Nguyễn Ngọc Tiến được giới chuyên môn và độc giả trân trọng gọi bằng cái tên sử nhân của Hà Nội hay nhà Hà Nội học đương đại. Gia tài văn chương của ông rất phong phú, tập trung chủ yếu vào đề tài văn hóa lịch sử thủ đô. Bên cạnh Đi ngang Hà Nội, ông còn là tác giả của các cuốn sách nổi tiếng khác như Đi dọc Hà Nội, Đi xuyên Hà Nội, 5678 bước chân quanh Hồ Gươm và cuốn tiểu thuyết khảo cứu Me Tư Hồng. Các tác phẩm của ông tạo nên một hệ thống tư liệu đồ sộ, giúp phác họa toàn cảnh diện mạo xã hội Hà Nội qua nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau.
Điều làm nên giá trị độc đáo trong các công trình khảo cứu của Nguyễn Ngọc Tiến chính là phương pháp điền dã vô cùng nghiêm túc và bền bỉ. Ông không chỉ giới hạn bản thân trong việc đọc và đối chiếu thư tịch cổ tại các thư viện. Ngược lại, ông dành phần lớn thời gian lang thang khắp các ngõ phố, ngách nhỏ của Hà Nội để tự mình tìm kiếm nhân chứng lịch sử. Ông đã gặp gỡ và trò chuyện với những người phu xe kéo thời thuộc địa, những người lái tàu điện kỳ cựu, các nghệ nhân đúc đồng, hát xẩm, cho đến những người bán bia hơi vỉa hè lâu năm. Mỗi câu chuyện trong sách của ông là kết quả của quá trình tích lũy tư liệu thực địa công phu, kết hợp với việc kiểm chứng chéo thông tin từ các văn bản hành chính, nghị định pháp lý thời Pháp thuộc và thời kỳ bao cấp để đảm bảo tính xác thực tối đa.
Cuốn sách Đi ngang Hà Nội bao gồm 32 câu chuyện độc lập, mỗi câu chuyện là một lát cắt sâu sắc về đời sống văn hóa xã hội của thành phố. Tác giả không sắp xếp sách theo tuyến tính thời gian một cách khô khan, mà gom nhóm các bài viết theo những chủ đề gần gũi với đời sống con người, giúp độc giả có thể đọc và suy ngẫm theo bất kỳ thứ tự nào.
Một trong những chủ đề nổi bật của tác phẩm là việc tái dựng lại các hoạt động sinh hoạt thường nhật của người dân Hà Nội. Tác giả đưa người đọc quay trở lại thời kỳ tiếng leng keng của tàu điện còn là âm thanh quen thuộc định hình nhịp sống của thành phố. Hệ thống tàu điện Hà Nội được người Pháp khởi công xây dựng từ cuối thế kỷ 19 và chính thức vận hành vào năm 1901. Trong suốt gần một thế kỷ tồn tại, các toa tàu điện đóng vai trò phương tiện giao thông công cộng rẻ tiền, đồng thời trở thành không gian văn hóa xã hội thu nhỏ của tầng lớp bình dân. Nơi đó chứng kiến những mảnh đời mưu sinh vất vả, những gánh hàng rong trốn vé và cả hình ảnh những đôi vợ chồng nghệ sĩ hát xẩm nghèo khổ cất lên khúc nhạc ủ ê trên các toa xe. Việc tàu điện dừng hoạt động vào đầu thập niên 1990 đã để lại một khoảng trống ký ức lớn trong lòng nhiều thế hệ người Hà Nội.
Bên cạnh tiếng tàu điện, nét văn hóa bia hơi vỉa hè cũng được Nguyễn Ngọc Tiến khảo cứu rất công phu. Bia hơi bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ thời thuộc địa với sự ra đời của nhà máy bia Hommel vào cuối thế kỷ 19. Ban đầu, đây là thức uống xa xỉ chỉ dành cho giới thượng lưu Pháp và tầng lớp trung lưu bản xứ. Tuy nhiên, qua thời kỳ bao cấp và đổi mới, người Hà Nội đã bình dân hóa thức uống này, đưa nó ra vỉa hè và biến bia hơi vỉa hè thành một không gian giao tiếp xã hội độc đáo. Nơi vỉa hè chật hẹp, người ta ngồi trên những chiếc ghế nhựa đơn sơ, cùng thưởng thức cốc bia mát lạnh trong chiếc cốc thủy tinh thổi thủ công màu xanh bọt khí đặc trưng. Đó là nơi mọi khoảng cách xã hội bị xóa nhòa, nơi người ta bàn luận từ chuyện gia đình đến những vấn đề thời sự quốc tế một cách tự nhiên và cởi mở nhất.
Tác phẩm cũng dành nhiều trang viết thú vị để kể về thú chơi đĩa nhạc của người Hà Nội xưa. Vào đầu thế kỷ 20, những chiếc máy hát loa kèn chạy bằng dây cót và những chiếc đĩa than 78 vòng mỗi phút bắt đầu xuất hiện trong các gia đình giàu có ở phố cổ. Thú chơi này vừa thể hiện sự giàu sang, vừa phản ánh thị hiếu thẩm mỹ tinh tế và lối sống chậm rãi của người Hà Nội. Những âm thanh mộc mạc, rè rè đặc trưng của đĩa hát thời bấy giờ đã đồng hành cùng người dân qua những năm tháng chiến tranh gian khổ và trở thành một phần không thể tách rời của không gian văn hóa đô thị xưa.
Nguyễn Ngọc Tiến không né tránh những góc khuất hay những chủ đề được coi là ngoài lề của đời sống đô thị. Ông đi sâu khảo cứu về lịch sử nghề xích lô và phu xe kéo tay thời Pháp thuộc. Chiếc xe kéo tay xuất hiện tại Hà Nội từ cuối thế kỷ 19, kéo theo đó là cuộc đời đầy tủi cực của hàng vạn người nông dân nghèo mất đất phải ra thành phố bán sức lao động. Hình ảnh người phu xe chạy chân trần trên đường nhựa nóng bỏng dưới trời nắng gắt hay co ro trong đêm đông lạnh giá là biểu tượng rõ nét nhất cho sự bất công của xã hội thuộc địa. Sau này, khi chiếc xích lô ba bánh xuất hiện, nghề phu xe đỡ vất vả hơn đôi chút nhưng cuộc sống mưu sinh vỉa hè vẫn luôn bấp bênh và đầy rẫy những lo toan cơm áo gạo tiền.
Sự xuất hiện của các sàn nhảy đầm và đời sống giải trí phương Tây cũng được tác giả tái hiện sinh động. Trong giai đoạn tạm chiếm và những năm đầu thế kỷ 20, các sàn khiêu vũ bắt đầu mọc lên tại Hà Nội để phục vụ binh lính Pháp và giới tiểu tư sản ăn chơi. Sự du nhập của lối sống phóng khoáng phương Tây này đã vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ tư tưởng Nho giáo truyền thống của xã hội Việt Nam thời bấy giờ. Nhiều người coi đó là biểu tượng của sự suy đồi đạo đức, trong khi tầng lớp thanh niên trí thức lại đón nhận nó như một làn gió mới của sự tự do và hiện đại. Qua ngòi bút của Nguyễn Ngọc Tiến, người đọc có cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về sự xung đột cũng như sự hòa trộn văn hóa Đông Tây tại một đô thị thuộc địa.
Đặc biệt, tác phẩm còn khảo cứu kỹ lưỡng về sự biến chuyển trong phong tục hiếu hỷ của người Hà Nội qua các thời kỳ. Từ những đám cưới rườm rà với hàng chục lễ nghi phức tạp thời phong kiến, cho đến những đám cưới giản dị thời bao cấp chỉ có trà, thuốc lá và vài chiếc bánh kẹo giản đơn, hay những đám cưới xa hoa thời kỳ mở cửa kinh tế. Sự thay đổi của các nghi thức tang ma cũng được ghi chép cẩn thận. Tác giả chỉ ra rằng, đằng sau sự thay đổi của các phong tục này là sự dịch chuyển của cấu trúc xã hội, nhận thức của con người và cả những tác động của chính sách quản lý nhà nước qua từng giai đoạn lịch sử khác nhau.
Cuốn sách Đi ngang Hà Nội của Nguyễn Ngọc Tiến có đóng góp vô cùng quan trọng đối với mảng nghiên cứu văn hóa xã hội thủ đô. Tác phẩm đã thành công trong việc điền khuyết vào những khoảng trống lịch sử mà các bộ chính sử thường bỏ qua. Đối với các nhà chép sử truyền thống, lịch sử thường là câu chuyện của các triều đại, các cuộc chiến tranh và các hiệp định chính trị. Nhưng đối với Nguyễn Ngọc Tiến, lịch sử nằm ở những điều bình bình thường nhật nhất: lịch sử của một chiếc cốc thủy tinh uống bia, lịch sử của chiếc vé tàu điện, lịch sử của các sàn nhảy đầm hay thói quen ăn mặc của người dân qua mỗi thập kỷ. Đây chính là cách tiếp cận lịch sử vi mô đầy giá trị, giúp người đọc cảm nhận được linh hồn và bản sắc đích thực của một đô thị cổ.
Nhờ những giá trị tư liệu độc đáo và tình yêu sâu sắc dành cho thành phố quê hương, bộ đôi tác phẩm Đi dọc Hà Nội và Đi ngang Hà Nội của Nguyễn Ngọc Tiến đã vinh dự được trao tặng Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội vào năm 2012. Đây là giải thưởng uy tín được thành lập nhằm tôn vinh những tác giả, tác phẩm, ý tưởng và việc làm có đóng góp lớn cho văn hóa lịch sử thủ đô. Thông tin chi tiết về giải thưởng này đã được đăng tải chính thức trên báo VietNamNet, khẳng định sự ghi nhận của giới chuyên môn cũng như xã hội đối với những nỗ lực lao động chữ nghĩa bền bỉ của tác giả. Giải thưởng Bùi Xuân Phái là một dấu mốc quan trọng, đưa tên tuổi của Nguyễn Ngọc Tiến đứng vào hàng ngũ những nhà Hà Nội học tiêu biểu nhất của thời kỳ hiện đại.
Để hiểu thêm về mạch cảm xúc hoài niệm phố cổ và tình cảm dành cho con người nơi đây, độc giả có thể tham khảo thêm bài viết review tản văn đong đầy tình mẫu tử qua tác phẩm Đêm nay con có mơ không? để cảm nhận sâu sắc hơn về phong vị văn chương Việt Nam đương đại. Sự kết hợp giữa tư duy khảo cứu sắc bén của Nguyễn Ngọc Tiến và nét viết đong đầy xúc cảm của các cây bút tản văn khác sẽ giúp độc giả có một cái nhìn đa diện và trọn vẹn hơn về đời sống văn học Việt Nam.
Khi tiến hành phân tích và đánh giá tác phẩm Đi ngang Hà Nội, chúng ta cần đặt cuốn sách này trong mối tương quan so sánh với các tác phẩm của những nhà văn nổi tiếng viết về Hà Nội trước đây để thấy được nét độc đáo riêng biệt của Nguyễn Ngọc Tiến.
Nếu như Thạch Lam trong Hà Nội băm sáu phố phường mang đến những trang viết đậm chất thơ, thiên về cảm xúc tinh tế và hương vị ẩm thực dịu nhẹ; nếu như Vũ Bằng trong Thương nhớ mười hai tập trung vào nỗi hoài niệm da diết và hương sắc ẩm thực xứ Bắc; hay Tô Hoài trong các hồi ký về Hà Nội lại phác họa bức tranh phong tục đời sống sinh hoạt phong phú của người dân vùng ngoại ô; thì Nguyễn Ngọc Tiến lại mang đến cho độc giả một góc nhìn hoàn toàn khác biệt. Đó là góc nhìn chân thực, giàu tính khảo cứu thực chứng của một nhà báo kỳ cựu. Văn phong của ông không bay bổng, không lạm dụng các tính từ hoa mỹ sáo rỗng. Mỗi nhận định, mỗi câu chuyện trong sách của ông đều được chống đỡ bằng những số liệu thống kê cụ thể, những ngày tháng chính xác, tên tuổi của các nhân chứng sống hoặc các điều khoản nghị định hành chính có thật trong lịch sử. Điều này mang lại cho cuốn sách một giá trị tư liệu vô cùng vững chắc mà ít tác phẩm văn học thuần túy nào có được.
Cuốn sách Đi ngang Hà Nội phù hợp với nhiều nhóm độc giả khác nhau. Sách đặc biệt hữu ích cho những ai yêu mến Hà Nội và muốn tìm hiểu lịch sử đô thị từ góc nhìn bình dị, gần gũi nhất. Đây cũng là nguồn tài liệu tham khảo sinh động dành cho các nhà nghiên cứu văn hóa xã hội, các bạn sinh viên ngành lịch sử đô thị. Đối với những độc giả trẻ tuổi mong muốn khám phá những câu chuyện thú vị ngoài sách giáo khoa lịch sử, cuốn sách sẽ mở ra một thế giới ký ức đô thị đầy bất ngờ và lôi cuốn.
Tuy nhiên, cuốn sách cũng có những hạn chế nhất định cần được chỉ ra một cách khách quan. Do nguồn gốc các bài viết ban đầu là những bài ký báo chí độc lập được đăng rải rác trên các báo trước khi được tập hợp lại thành sách, tác phẩm đôi khi thiếu đi tính hệ thống chặt chẽ và sự liền mạch của một công trình nghiên cứu khoa học hàn lâm. Cuốn sách không có hệ thống chú thích nguồn tư liệu chi tiết ở cuối trang, điều này có thể gây khó khăn cho những độc giả chuyên sâu hoặc các nhà nghiên cứu muốn truy nguyên nguồn gốc của các số liệu hay văn bản lịch sử được trích dẫn trong sách.
Kể từ khi ra đời cho đến nay, tác phẩm Đi ngang Hà Nội đã trải qua nhiều lần xuất bản và tái bản để đáp ứng nhu cầu đọc ngày càng cao của công chúng.
Ấn bản đầu tiên của tác phẩm xuất hiện vào năm 2012. Đây là bản do Nhà xuất bản Văn học liên kết phát hành cùng công ty sách Chibooks. Ấn bản này ngay sau khi ra mắt đã gây tiếng vang lớn trong giới văn nghệ sĩ và độc giả yêu sách, đồng thời là ấn bản trực tiếp mang về giải thưởng Bùi Xuân Phái cho tác giả Nguyễn Ngọc Tiến. Bản in đầu tiên này hiện nay đã hết hạn phát hành trên thị trường chính thống và trở thành một tựa sách được nhiều người săn tìm tại các hiệu sách cũ.
Nhận thấy giá trị lâu bền của tác phẩm, Nhà xuất bản Trẻ đã mua lại bản quyền và tiến hành tái bản cuốn sách vào các năm 2017 và mới nhất là năm 2024. Bản in tái bản năm 2024 của Nhà xuất bản Trẻ được biên tập kỹ lưỡng, sửa chữa một số lỗi in ấn của các bản cũ và chuẩn hóa về mặt hình thức. Ấn bản này có độ dài 356 trang, khổ sách tiêu chuẩn 13 x 20 cm, thiết kế bìa mềm hiện đại và trang nhã với hình ảnh minh họa đậm chất hoài cổ về Hà Nội. Sách được cấp mã số ISBN chính thức là 978-604-1-26260-7 và được phân phối rộng rãi trên toàn quốc. Bên cạnh sách giấy truyền thống, tác phẩm còn được số hóa dưới dạng sách điện tử trên các nền tảng phân phối sách số có bản quyền, giúp độc giả có thể dễ dàng đọc sách online trên các thiết bị di động cá nhân mọi lúc mọi nơi.
Độc giả có nhu cầu tìm đọc hoặc sở hữu cuốn sách Đi ngang Hà Nội có thể tiếp cận tác phẩm qua nhiều kênh phân phối khác nhau. Bản in bìa mềm tái bản năm 2024 của Nhà xuất bản Trẻ hiện đang được bày bán rộng rãi tại hệ thống các nhà sách lớn trên toàn quốc như Fahasa, Phương Nam, Tiền Phong và trên các sàn thương mại điện tử uy tín. Khi tìm kiếm sách, độc giả nên gõ đầy đủ tên sách kèm theo tên tác giả Nguyễn Ngọc Tiến để tìm được đúng ấn bản chính thức, tránh nhầm lẫn với các tựa sách khác có tên tương tự.
Đối với những độc giả yêu thích sự tiện lợi của công nghệ và muốn đọc sách online, bản sách điện tử (ebook) có bản quyền của tác phẩm hiện đang được phát hành trên một số nền tảng phân phối sách số uy tín tại Việt Nam như Waka hoặc các ứng dụng đọc sách của nhà xuất bản. Đây là hình thức đọc sách rất phù hợp với những người bận rộn hoặc độc giả ở xa không có điều kiện mua sách giấy trực tiếp.
Để tìm kiếm các tác phẩm thuộc chủ đề ký sự khảo cứu hay tản văn đô thị khác, bạn có thể truy cập danh mục Thơ – Tản văn để lựa chọn những tựa sách phù hợp với sở thích của mình. Đây là không gian chuẩn hóa kết nối những người yêu văn chương, giúp họ dễ dàng tiếp cận các tác phẩm chất lượng cao. Bên cạnh đó, độc giả yêu thích những góc nhìn đa chiều về cuộc sống hiện đại cũng có thể xem thêm bài viết Review sách Em đâu muốn làm “Tuesday” để cảm nhận nhịp sống đô thị thời đại mới qua những góc tiếp cận văn học khác biệt.
Độc giả cần lưu ý rằng thông tin về giá bán và tình trạng còn hàng của các ấn bản sách Đi ngang Hà Nội có thể thay đổi tùy thuộc vào thời điểm và đơn vị phân phối. Đối với những ai muốn sưu tầm bản in gốc năm 2012 của NXB Văn học hoặc bản tái bản năm 2017, phương án khả thi nhất là tìm kiếm tại các khu phố chuyên kinh doanh sách cũ tại Hà Nội như phố Đường Láng hoặc phố Đinh Lễ, hoặc liên hệ trực tiếp với các hội nhóm chuyên sưu tầm sách cổ trên mạng xã hội để nhận được thông tin chính xác.
Tác phẩm Đi ngang Hà Nội tập hợp chính xác 32 câu chuyện ký sự khảo cứu độc lập. Mỗi bài viết là một lát cắt đời sống đô thị, phác họa chi tiết các góc khuất lịch sử và sinh hoạt thường ngày của người dân Hà Nội qua nhiều thế kỷ.
Tác phẩm được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2012 bởi Nhà xuất bản Văn học liên kết với công ty sách Chibooks. Đến năm 2017 và mới nhất là năm 2024, cuốn sách được Nhà xuất bản Trẻ chỉnh lý và tái bản chính thức với định dạng khổ 13 x 20 cm gồm 356 trang.
Cuốn sách Đi ngang Hà Nội cùng với tác phẩm Đi dọc Hà Nội của nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến đã xuất sắc được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội năm 2012. Đây là sự ghi nhận cao quý cho những đóng góp khảo cứu văn hóa lịch sử thủ đô đầy giá trị của tác giả.
Hiện nay độc giả có thể tiếp cận tác phẩm qua các ấn bản sách giấy bìa mềm tại các hiệu sách trên toàn quốc hoặc tìm đọc bản sách điện tử (ebook) trên các nền tảng phân phối sách số uy tín có bản quyền tại Việt Nam.
