Trả lời nhanh:
Ly tao là một bài phú dài khoảng 373 câu thơ, được sáng tác bởi nhà chính trị kiệt xuất và thi sĩ Khuất Nguyên thời Chiến Quốc (nước Sở, Trung Quốc). Tác phẩm thuộc tuyển tập Sở từ, mang ý nghĩa là “lời oán thán” hay “nỗi sầu ly biệt”, phản ánh lý tưởng trung quân ái quốc và sự cô độc của bậc quân tử tài hoa trước thời cuộc điên đảo. Tại Việt Nam, bản chuyển ngữ theo thể song thất lục bát của dịch giả Nhượng Tống công bố năm 1944 được đánh giá cao nhất nhờ ngôn từ bi tráng và lột tả được hồn thơ gốc.
Những điểm chính:
Ly tao ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 3 TCN dưới thời Chiến Quốc. Lúc bấy giờ, Khuất Nguyên giữ chức Tả Đồ nước Sở, chủ trương liên Tề chống Tần nhưng bị triều thần gièm pha và vua Sở Hoài Vương xa lánh, đày ải. Trong những ngày lưu đày cô độc, tuyệt vọng nhìn giang sơn bên bờ vực diệt vong, ông viết tác phẩm này để giãi bày lòng mình.
Ý nghĩa tên gọi Ly tao vẫn là đề tài thảo luận của các nhà nho học. Học giả Tư Mã Thiên trong tác phẩm Sử ký giải thích Ly tao nghĩa là gặp nỗi sầu muộn, với “ly” là gặp và “tao” là lo sầu. Một thuyết khác cho rằng “ly” là lìa xa và “tao” là oán thán buồn bực, tức lời oán than khi phải rời xa kinh đô nước Sở.
Khuất Nguyên sáng tạo ra hệ thống biểu tượng cỏ hoa đặc sắc. Trong văn bản được lưu giữ tại Wikisource tiếng Việt, ông tự họa mình đeo đầy lan chi, huệ thược để khẳng định giữ gìn phẩm hạnh trong sạch giữa vũng bùn. Ngược lại, cỏ hôi ẩn dụ cho đám gian thần hại nước.
“Mỹ nhân” (người đẹp) trong bài thơ là hình ảnh ẩn dụ cho quân vương nước Sở. Dù bị vua bỏ rơi, Khuất Nguyên vẫn một lòng hướng về hoàng triều với tình yêu trung trinh trọn vẹn, thể hiện bi kịch của người quân tử yêu nước thương dân nhưng không gặp thời.
Phân tích: Việc sử dụng thủ pháp ẩn dụ mỹ nhân – quân vương và cỏ thơm – ác thảo trong tác phẩm đã mở đường cho truyền thống trữ tình chính trị của văn học Đông Á suốt hàng ngàn năm sau.
Bản dịch của dịch giả Nhượng Tống xuất bản lần đầu năm 1944 bởi Nhà xuất bản Tân Việt. Nguyên tác viết theo thể Sở từ dài hơi đệm từ “hề” ở cuối mỗi câu thơ cực kỳ khó chuyển ngữ. Nhượng Tống đã sáng tạo lựa chọn thể thơ song thất lục bát thuần Việt – thể thơ chuyên biệt để diễn tả tâm trạng sầu oán, triền miên.
Đoạn thơ dịch tiêu biểu lột tả cấu trúc song thất lục bát và khí tiết của Khuất Nguyên:
“Nói thẳng vẫn biết là có hại,
Biết vậy mà nín mãi không đành!
Chín lần trời hãy chứng minh,
Chỉ vì ta quá yêu mình đấy thôi!”
Bản dịch Nhượng Tống được các nhà nghiên cứu đương đại đánh giá rất cao. Theo nghiên cứu công bố trên báo Thể thao & Văn hóa, nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương từ Viện Nghiên cứu Hán Nôm nhận định: “về độ tài hoa, Nhượng Tống là người đứng đầu” và tiếng Việt của ông xứng đáng là thứ “tiếng Việt tinh hoa”. Cũng tại tọa đàm nghiên cứu này, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đánh giá cách Nhượng Tống sử dụng ngôn từ đạt đến trình độ “thiên tiên, rất khó giải thích”.
Ly tao chứa mật độ điển tích dày đặc và từ ngữ cổ kính. Người đọc hiện đại dễ nản lòng nếu đọc lướt qua. Giải pháp tối ưu là đọc bản dịch có hệ thống chú thích đầy đủ của Nhượng Tống (hiện do Nhã Nam và NXB Văn Học liên kết tái bản). Độc giả có thể tìm đọc các bài phân tích sâu hơn tại danh mục Thơ – Tản văn hoặc tham khảo các tác phẩm nghệ thuật trữ tình như Tuyển tập thơ của Lưu Quang Vũ hay Tuyển tập những bài thơ trữ tình tuyệt đẹp của nhà thơ Hàn Mặc Tử để làm quen với dòng thơ tự sự đầy chiêm nghiệm.
Lưu ý: Tác phẩm đòi hỏi đọc chậm, đối chiếu sát nghĩa chú giải để không hiểu sai các hình ảnh biểu tượng chính trị – đạo đức.
Có, tác phẩm khá khó tiếp cận đối với người mới do lượng điển cố thời Chiến Quốc lớn và ngôn ngữ cổ. Độc giả nên kết hợp đọc bản dịch thơ lục bát của Nhượng Tống cùng với bản dịch nghĩa xuôi và xem giải nghĩa chi tiết ở chân trang.
Tác giả nguyên tác của bài thơ Ly tao là nhà chính trị và thi nhân nước Sở Khuất Nguyên. Học giả Nhượng Tống (Hoàng Phạm Trân) chỉ là dịch giả chuyển ngữ tác phẩm sang tiếng Việt vào năm 1944.
Ấn bản Ly tao của Nhượng Tống hiện được Nhã Nam tái bản, bạn có thể mua tại các hiệu sách trên toàn quốc hoặc đặt mua trực tuyến trên các sàn Shopee, Fahasa, Tiki.
